Hukuki Terimler Sözlüğü

5510 sayılı Kanun'a göre sigortalıların statülerine göre üçe ayrıldığı sınıflandırma: 4A (işçi/hizmet akdiyle çalışan), 4B (bağımsız çalışan/esnaf), 4C (kamu görevlisi).

Hapis cezası yerine veya onunla birlikte uygulanabilen, gün sayısı esas alınarak hesaplanan ve mahkumun ekonomik durumuna göre belirlenen parasal ceza türü.

Kesinleşmiş mahkumiyet kararlarının işlendiği, halk arasında 'sabıka kaydı' olarak da bilinen resmi kayıt.

Eşlerin, boşanmanın mali sonuçları (nafaka, tazminat, mal paylaşımı) ve varsa çocukların velayeti konusunda anlaşarak, aralarında düzenledikleri protokolle birlikte mahkemeye başvurdukları, tek celsede sonuçlanabilen boşanma türü.

Taraflar arasındaki bir uyuşmazlığın, tarafsız ve uzman bir üçüncü kişi (arabulucu) yardımıyla, dava açılmadan veya dava sürecinde, tarafların kendi iradeleriyle çözüme kavuşturulmasını sağlayan alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemi.

Trafik kazası geçiren bir aracın, kusursuzca onarılmış olsa dahi kaza kaydı nedeniyle ikinci el piyasa değerinde meydana gelen kalıcı azalma; kusurlu taraftan bu kayıp ayrıca talep edilebilir.

Taraflarca kararlaştırılan örnek/modele uygun olmayan, objektif olarak sahip olması gereken özellikleri taşımayan veya kullanım amacına uygun olmayan mal/hizmet.

Davanın açıldığı tarihte alacağın miktarı tam olarak belirlenemediğinde, talep sonucunun yargılama sırasında netleştirilmesine imkân tanıyan dava türüydü; HMK m.107, 7589 sayılı Kanun'la yürürlükten kaldırılmıştır.

Vergiye tabi gelir veya işlemin, mükellef tarafından kendisi tarafından hesaplanıp beyanname ile vergi dairesine bildirilmesine dayanan vergilendirme yöntemi.

Belirsiz süreli iş sözleşmesini feshetmek isteyen tarafın, karşı tarafa önceden bildirimde bulunması gereken, işçinin kıdemine göre kademeli olarak artan süre.

Çözümü özel veya teknik bilgi gerektiren konularda, mahkemenin görevlendirdiği uzman kişi tarafından yapılan ve dava dosyasına sunulan inceleme/rapor.

Askerlik, doğum sonrası çalışılmayan dönem gibi normalde sigortalılık süresinden sayılmayan bazı sürelerin, kanunda belirlenen bedel ödenerek emeklilik hizmet süresine dahil edilmesi imkanı.

Tüketicinin, mesafeli satış gibi belirli sözleşme türlerinde, herhangi bir gerekçe göstermeksizin ve cezai şart ödemeksizin sözleşmeden dönme hakkı.

Belirgin bir niteliği, ünü veya diğer özellikleri itibarıyla belirli bir yöre, alan, bölge veya ülkeyle özdeşleşmiş bir ürünü gösteren işaret.

Eşlerin boşanma kararı ve/veya sonuçları (nafaka, tazminat, velayet, mal paylaşımı) üzerinde anlaşamadığı, mahkemenin taraf delillerini inceleyerek karar verdiği, genellikle daha uzun süren boşanma davası türü.

Sözleşme, senet, bordro gibi belirli hukuki ve ticari belgelerin düzenlenmesi nedeniyle, belgede yazılı tutar üzerinden nispi veya maktu olarak alınan vergi.

Borçlunun, alacaklının talebine karşı ileri sürebileceği savunma araçları; def'i borcun varlığını kabul edip ifadan kaçınma hakkı (örn. zamanaşımı), itiraz ise borcun hiç doğmadığını/geçersiz olduğunu ileri sürmedir.

Bir gayrimenkulün elden çıkarılması (satılması) sonucu, edinim bedeli ile satış bedeli arasındaki farktan doğan ve belirli şartlarda gelir vergisine tabi olan kazanç.

Hükümlünün cezasının bir kısmını, toplumla bütünleşmesini sağlamak amacıyla belirli yükümlülüklere uyarak infaz kurumu dışında geçirmesi.

Deniz taşımacılığı veya deniz araçlarıyla ilgili risklere (kaza, batma, çarpışma vb.) karşı yapılan, Türk Ticaret Kanunu'nun deniz ticareti hükümlerinde özel olarak düzenlenen sigorta türü.

Bir kişinin haksız fiil (örn. trafik kazası, iş kazası) sonucu ölümü halinde, ölenin desteğinden yoksun kalan yakınlarının (eş, çocuk, ana-baba vb.) talep edebileceği tazminat.

Kamu görevlisinin, görevinin gerektirdiği yükümlülüklere aykırı davranışları nedeniyle, kanunda öngörülen usul ve derecelendirmeyle uygulanan idari yaptırım (uyarma, kınama, aylıktan kesme vb.).

Bir taşınmazın, malikin rızası ve bilgisi olmaksızın başkası tarafından kullanılması (haksız işgal) nedeniyle, malikin işgalciden talep edebileceği haksız işgal tazminatı.

Türkiye'de kanunda öngörülen yasal mal rejimi; eşlerin evlilik süresince edindiği malların, boşanma halinde belirli kurallara göre aralarında paylaşılmasını öngörür.

Türk Medeni Kanunu'ndaki genel boşanma sebebi; evlilik birliğinin, ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenemeyecek derecede temelinden sarsıldığının ispatlanması halinde taraflardan birinin boşanma davası açabilmesi.

Patente göre daha düşük buluş basamağı eşiğiyle korunabilen, genellikle ürün geliştirmelerini kapsayan, daha hızlı ve ekonomik bir sınai mülkiyet koruma türü.

Haftalık 45 saati aşan çalışmalar için işçiye normal saat ücretinin belirli bir zamlı oranında ödenmesi gereken ek ücret.

İş sözleşmesinin, taraflardan birinin (işveren veya işçi) tek yanlı irade beyanıyla ileriye etkili olarak sona erdirilmesi.

Bir suç şüphesi üzerine, soruşturmanın gerektirdiği hallerde şüphelinin kolluk tarafından kısa süreliğine ve kanunda belirlenen azami süreyle sınırlı olarak özgürlüğünün kısıtlanması.

Kanunda öngörülen süre içinde kullanılmadığında, zamanaşımından farklı olarak hakkın kendisini de ortadan kaldıran ve hakimin taraflar ileri sürmese dahi kendiliğinden (resen) dikkate aldığı süre.

Sigortasız (kayıt dışı) çalıştırıldığı için SGK'ya bildirilmemiş bir çalışma süresinin, mahkeme kararıyla sigortalılık süresine dahil edilmesini sağlayan dava.

Davacının veya davalının, yargılama sırasında bir kez kullanabileceği, dava dilekçesindeki talep sonucunu veya vakıaları kısmen ya da tamamen değiştirme imkanı.

İşçinin, işverenden alacağı bulunmadığını veya belirli alacaklarının ödendiğini kabul ettiğini gösteren, iş sözleşmesinin sona ermesinden sonra düzenlenen belge.

Alacaklının, borcunu rızasıyla ödemeyen borçlu hakkında icra dairesi aracılığıyla başlattığı, alacağın devlet gücüyle tahsilini amaçlayan cebri icra süreci.

Bir idari makamın, kamu gücüne dayanarak tek yanlı irade açıklamasıyla tesis ettiği ve doğrudan hukuki sonuç doğuran karar veya eylem.

Belirsiz süreli iş sözleşmesini fesheden tarafın, karşı tarafa kıdemine göre değişen sürede önceden bildirimde bulunmaması halinde ödemesi gereken, bildirim süresine denk gelen ücret tutarındaki tazminat.

Bir idari işlemin yetki, şekil, sebep, konu veya maksat yönlerinden hukuka aykırı olduğu iddiasıyla, işlemin iptalini sağlamak amacıyla idare mahkemesinde açılan dava türü.

Bir davada iddia edilen vakıanın doğruluğunu kanıtlama yükümlülüğünün hangi tarafa ait olduğunu belirleyen, hukuk yargılamasının temel ilkelerinden biri.

İlk derece mahkemesi kararlarının, bölge adliye mahkemesi tarafından hem maddi olay hem hukuki açıdan yeniden incelendiği, ilk derece ile Yargıtay arasında yer alan kanun yolu.

Sigortalının işyerinde veya işin yürütümü sırasında meydana gelen ve bedensel/ruhsal bir zarara yol açan, kanunda tanımlanan olay.

İş güvencesi kapsamındaki bir işçinin, iş sözleşmesinin geçerli bir neden gösterilmeden veya usulüne uygun olmadan feshedilmesi halinde işine geri dönebilmek için açtığı dava.

Kendi kusuru dışında işini kaybeden ve kanunda aranan prim ödeme gün sayısı ile başvuru şartlarını taşıyan sigortalıya, İŞKUR tarafından belirli bir süre boyunca aylık olarak ödenen gelir desteği.

Boşanma sonrası velayeti kendisinde olmayan ebeveynin, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılmak üzere düzenli olarak ödediği nafaka türü.

Borçlunun icra takibine yaptığı itiraz nedeniyle duran takibin devam edebilmesi için alacaklının açtığı, itirazın haksızlığının tespitini amaçlayan dava.

Devletin veya yetkili kamu tüzel kişilerinin, kamu yararı amacıyla özel mülkiyetteki bir taşınmaza, bedelini ödeyerek zorla el koyması.

İdarenin, yasal kamulaştırma usulünü izlemeden bir özel mülkiyet taşınmaza fiilen el koyması veya kullanımını kısıtlaması.

Üzerinde yazılı tutarın, ibraz tarihinde çek hesabında karşılığının bulunmaması nedeniyle bankaca kısmen veya tamamen ödenemeyen çek.

Tamamlanmış bir yapının bağımsız bölümleri (daire, dükkan vb.) üzerinde, o bölümün malikine tanınan, arsa payına bağlı bağımsız mülkiyet hakkı türü.

Bir çalışanın fiilen çalıştığı halde Sosyal Güvenlik Kurumu'na hiç bildirilmemesi veya eksik günle bildirilmesi.

Mal ve hizmetlerin üretiminden nihai tüketimine kadar her aşamada yaratılan katma değer üzerinden alınan, dolaylı vergi türü.

İşçinin en az bir yıl çalıştıktan sonra iş sözleşmesinin kanunda sayılan hallerde (işveren feshi, haklı işçi feshi, emeklilik, askerlik vb.) sona ermesi durumunda işveren tarafından ödenen, çalışılan her tam yıl için işçinin son brüt ücretine göre hesaplanan tazminat.

Yenilenen kira dönemlerinde, kira bedeline uygulanabilecek ve kanunla belirlenen azami artış yüzdesi; taraflar sözleşmede daha düşük bir oran kararlaştırabilir ama bu sınırı aşamaz.

Velayeti kendisinde olmayan ebeveynin, çocuğuyla mahkemece belirlenen gün ve sürelerde görüşme, birlikte vakit geçirme hakkı.

Hükümlünün, mahkum olduğu cezanın kanunda öngörülen bir kısmını infaz kurumunda iyi halli olarak geçirmesi halinde, kalan kısmını dışarıda tamamlamak üzere şartlı olarak serbest bırakılması.

Bir zararın (özellikle trafik kazalarında) meydana gelmesinde her bir tarafın sorumluluğunun, bilirkişi incelemesiyle yüzdesel olarak belirlenmesi; tazminat tutarı bu orana göre azaltılır.

Gerçek kişilerin kişisel verilerinin işlenmesinde temel hak ve özgürlüklerini korumayı amaçlayan, veri sorumlularına ve veri işleyenlere yükümlülük getiren mevzuat.

Bir haksız fiil, sözleşmeye aykırılık veya kusurlu bir davranış nedeniyle uğranılan, parayla ölçülebilir malvarlığı kaybının (fiili zarar ve/veya yoksun kalınan kâr) giderilmesi amacıyla talep edilen tazminat.

Dava veya işlemin konusu para ile ölçülemediğinde uygulanan, dava değerinden bağımsız, kanunda sabit olarak belirlenmiş yargı harcı.

Çalışma gücünün belirli bir oranın üzerinde kaybettiği tespit edilen ve kanunda aranan sigortalılık/prim şartlarını taşıyan sigortalıya bağlanan sosyal güvenlik aylığı.

Kişilik haklarına (beden bütünlüğü, onur, özgürlük vb.) yapılan bir saldırı nedeniyle duyulan elem ve üzüntünün kısmen giderilmesi amacıyla, hakimin takdirine göre hükmedilen tazminat.

Bir işaretin, Türk Patent ve Marka Kurumu nezdinde tescil ettirilerek sahibine o işaret üzerinde münhasır kullanım hakkı ve hukuki koruma sağlanması işlemi.

Bir kişinin yasal mirasçısı olduğunu resmi olarak gösteren, sulh hukuk mahkemesi veya noter tarafından düzenlenen belge.

İşyerinde bir çalışana yönelik, sistematik ve süreklilik arz eden, kişiyi işten uzaklaştırmayı veya yıldırmayı amaçlayan psikolojik baskı ve kötü muamele.

Tarafların, üçüncü kişileri yanıltmak amacıyla gerçek iradelerine uymayan görünüşte bir işlem yaparken, aralarında bu görünüşteki işlemin geçerli olmayacağı konusunda gizli bir anlaşma yapmaları.

Kanunla belirlenen zorunlu askerlik hizmeti; işçinin bu nedenle iş sözleşmesini feshetmesi, kıdem tazminatına hak kazandıran hallerden biridir.

Bir suçtan zarar gördüğünü ileri sürerek soruşturma makamlarına şikayette bulunan veya davaya katılan kişi.

Kefilin, asıl borçlu ile birlikte ve ondan bağımsız olarak borcun tamamından sorumlu tutulabildiği kefalet türü; alacaklı asıl borçluya başvurmadan doğrudan kefile gidebilir.

Birden fazla borçlunun aynı borçtan alacaklıya karşı ayrı ayrı ve tamamından sorumlu olması; alacaklı borcun tamamını dilediği borçludan talep edebilir.

Boşanma, ayrılık veya evlilik birliği içinde ekonomik olarak zayıf durumda kalan eşe (yoksulluk/tedbir nafakası) ya da velayeti kendisinde olmayan tarafın çocuğuna (iştirak nafakası) ödediği düzenli maddi destek.

Dava veya işlem konusunun parasal değeri üzerinden, kanunda belirlenen oranla (binde şu kadar şeklinde) hesaplanan yargı harcı türü.

Bir kişinin, mal varlığı üzerinde ölümünden sonra hüküm doğuracak şekilde yaptığı hukuki işlem; vasiyetname ve miras sözleşmesi bu kapsamdadır.

Yeni, buluş basamağı içeren ve sanayiye uygulanabilir bir buluşa, sahibine belirli bir süre münhasır kullanım hakkı tanıyan sınai mülkiyet belgesi.

Sigortalı adına çalıştığı süre boyunca Sosyal Güvenlik Kurumu'na bildirilip primi ödenen toplam gün sayısı; emeklilik, sağlık hizmetlerinden yararlanma gibi birçok hakkın kazanılması bu sayıya bağlıdır.

Yasal veya atanmış mirasçının, miras bırakandan kalan tüm hak ve borçları (mirası bir bütün olarak) kabul etmeyip, kanunda öngörülen süre içinde sulh hukuk mahkemesine yapacağı beyanla reddetmesi.

Zemin veya yapısal özellikleri nedeniyle can ve mal güvenliği bakımından yetersiz olduğu teknik olarak tespit edilen, kentsel dönüşüm kapsamına giren yapı.

Kanunun, belirli yakın mirasçılara (altsoy, ana-baba, sağ kalan eş) miras bırakanın ölüme bağlı tasarrufuyla dahi tamamen ortadan kaldıramayacağı şekilde güvence altına aldığı asgari miras payı.

Hakkında bir suç isnadıyla kamu davası açılmış ve kovuşturması yürütülen kişi.

Sigortacılık işlemlerinden kaynaklanan uyuşmazlıkların, dava açmaya kıyasla daha hızlı ve düşük maliyetli şekilde çözülmesini sağlayan, sigorta şirketleri ile sigortalılar/lehdarlar arasındaki alternatif uyuşmazlık çözüm mercii.

Bir ödeme yapılırken, ödemeyi yapan tarafın üzerindeki vergiyi kaynakta kesip doğrudan vergi dairesine yatırması usulü; kira ve serbest meslek ödemelerinde sık uygulanır.

Türk Ticaret Kanunu'nda düzenlenen, ortakların sorumluluğu, sermaye yapısı ve yönetim şekli bakımından farklılık gösteren ticaret şirketi kategorileri (anonim, limited, kolektif, komandit).

Hakkında soruşturma başlatılan ancak henüz iddianame düzenlenmemiş, yani kamu davası açılmamış kişi.

Kiracının, kiralanan taşınmazı belirli bir tarihte boşaltacağını yazılı olarak, sözleşmeden sonraki bir tarihte taahhüt ettiği, icra yoluyla tahliyeye imkan veren belge.

Bir idari işlem veya eylem nedeniyle zarara uğrayan kişinin, bu zararın (maddi/manevi) tazminini talep etmek üzere idare mahkemesinde açtığı dava türü.

Bir taşınmazın tapu kaydının hukuka aykırı olduğu iddiasıyla iptalini ve gerçek hak sahibi adına yeniden tescilini sağlamak amacıyla açılan dava.

Bir ürünün veya ürün parçasının görünümünü oluşturan çizgi, şekil, renk gibi unsurların tescil yoluyla korunması.

Yolcu veya yük taşıyan bir taşıyıcının (havayolu, demiryolu, karayolu vb.), taşıma sırasında meydana gelen zarardan sözleşme veya kanun gereği sorumlu tutulması.

Borçlunun, muaccel (ifası istenebilir) hale gelmiş bir borcu, alacaklının ihtarına rağmen zamanında ifa etmemesi hali.

Bölge adliye mahkemesi (istinaf) kararlarının, yalnızca hukuka uygunluk yönünden Yargıtay tarafından incelendiği, kural olarak son kanun yolu aşaması.

Saklı payı, miras bırakanın sağlararası veya ölüme bağlı kazandırmaları nedeniyle zedelenen mirasçının, bu kazandırmaların saklı pay oranında indirilmesini talep ettiği dava.

Miras bırakanın ölümü anındaki tüm mal varlığının (aktif ve pasifiyle) tespit edilmesi amacıyla açılabilen, koruma önlemi niteliğindeki hukuki süreç.

Kuvvetli suç şüphesi ve kanunda sayılan tutuklama nedenlerinin (kaçma şüphesi, delil karartma tehlikesi vb.) bulunması halinde, hakim kararıyla uygulanan, gözaltından farklı olarak süresi mahkemece belirlenen koruma tedbiri.

Kanunda sayılan belirli suçlarda, şüpheli/sanık ile mağdur veya suçtan zarar görenin, bağımsız bir uzlaştırmacı aracılığıyla anlaşarak ceza yargılamasını sonlandırabildiği alternatif çözüm yöntemi.

Bir kişinin, ölümünden sonra mal varlığının nasıl paylaştırılacağına ilişkin iradesini, kanunda öngörülen şekil şartlarına (resmi, el yazılı veya sözlü) uyarak açıkladığı ölüme bağlı tasarruf.

Avukatın müvekkiline verdiği hukuki hizmet karşılığında hak ettiği; taraflar arasında serbestçe belirlenebilen (akdi) veya davayı kaybeden taraftan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi'ne göre hükmedilen (karşı taraf/nispi-maktu) ücret.

Bir kişinin (vekil eden), başka bir kişiye (vekil) kendi adına belirli işlemleri yapma yetkisi verdiğini gösteren, kural olarak noterde düzenlenen belge.

Ergin olmayan (18 yaşından küçük) çocuğun kişiliği, mal varlığı ve eğitimiyle ilgili kararları alma ve onu temsil etme konusunda ana-babaya, boşanma halinde ise mahkeme kararıyla ana-babadan birine tanınan hak ve yükümlülük.

Mükellefin ödemesi gereken vergilerin doğruluğunun, vergi müfettişleri tarafından defter, belge ve kayıtlar üzerinden denetlenmesi süreci.

Vergi işlemleriyle görevli olanların, görevleri dolayısıyla öğrendikleri mükellefe ait bilgi ve sırları açıklayamama ve kendi/başkalarının yararına kullanamama yükümlülüğü.

Sözleşmede özel bir oran kararlaştırılmadığında, para borçlarına kanunen uygulanan faiz oranı.

Sigortalının kanunda öngörülen yaş, prim gün sayısı ve sigortalılık süresi şartlarını tamamlaması halinde bağlanan emeklilik aylığı.

İşçinin bir yılı doldurduktan sonra, kıdemine göre değişen sürede ücretli olarak dinlenme hakkı.

Boşanma nedeniyle yoksulluğa düşecek olan ve kusuru diğer eşten daha ağır olmayan eşin, diğer eşten süresiz olarak talep edebileceği nafaka türü.

Kat mülkiyetine tabi bir yapının yönetim tarzını, ortak yerlerin kullanımını ve gider paylaşımını düzenleyen, tüm kat maliklerini bağlayan belge.

İdare mahkemesinde iptal davası açılan bir idari işlemin, dava sonuçlanana kadar uygulanmasının geçici olarak engellenmesi için talep edilebilen ara tedbir.

Bir hakkın veya alacağın, kanunda öngörülen süre içinde dava yoluyla talep edilmemesi halinde, hakkın kendisi ortadan kalkmasa da dava edilebilme (talep edilebilme) yetkisinin ortadan kalkması; taraf ileri sürmezse hakim resen dikkate almaz.

Araç işletenlerin, aracın işletilmesi sırasında üçüncü kişilere verecekleri zararlara karşı yaptırmak zorunda oldukları, kanunla öngörülen zorunlu sigorta türü.

Türk Medeni Kanunu'nda yasal mirasçıların, miras bırakana olan yakınlık derecelerine göre gruplara (zümrelere) ayrıldığı ve önceki zümrede mirasçı bulunması halinde sonraki zümrenin mirasçı olamadığı sıralama sistemi.